Wat is je ware zelf? Je directe ervaring in het hier en nu
Je ware zelf. Ik hoor die term steeds vaker voorbijkomen. Maar wat is je ware zelf nu eigenlijk?
Alleen al die term roept vragen op. Want als er een waar zelf bestaat, betekent dat dan ook dat er een vals zelf is? Een onecht zelf? Of misschien een zelf dat eigenlijk helemaal niet van jou is, maar toch voelt alsof jij het bent?
Hoewel ik wel een beeld heb bij het begrip, blijft het ook iets ongrijpbaars houden. Want als je niet jezelf bent, wie ben je dan eigenlijk? En hoe weet je wanneer je wél jezelf bent? Ik denk eigenlijk dat we het veel eenvoudiger kunnen maken dan vaak gebeurt.
Je ware zelf begint bij je eigen ervaring
Volgens mij zit je ware zelf in de eerste plaats helemaal niet verstopt op een mysterieuze plek diep van binnen. Je ware zelf is vooral jouw eigen, directe ervaring. Datgene wat spontaan in je opkomt, voordat je gaat nadenken over hoe het zou moeten zijn. Wat je voelt, wat je denkt, wat je nodig hebt, waar je nieuwsgierig naar bent, waar je blij van wordt, waar je weerstand voelt en welke neigingen zich vanzelf aandienen.
Daar tegenover staat iets anders: het beeld van jezelf waarvan je vindt dat je zo zou moeten zijn.
Stel dat je met iemand in gesprek bent die ontzettend zijn best doet. Dan kun je denken: ik zou hier dankbaar voor moeten zijn, ik zou verbinding moeten voelen, ik zou enthousiast moeten reageren, ik zou iets aardigs terug moeten zeggen. Maar misschien is je eerste ervaring eigenlijk heel anders. Misschien voel je je ongemakkelijk. Misschien voelt iemand voor jou niet helemaal oprecht. Misschien merk je dat je liever wat afstand neemt, zonder precies te weten waarom.
Dat hoeft helemaal niet te betekenen dat die ander iets verkeerd doet. Het betekent alleen dat dát jouw ervaring is.
Toch gebeurt er vaak iets anders. In plaats van bij die ervaring te blijven, ga je jezelf van buitenaf bekijken. Je kijkt als het ware naar jezelf door de ogen van een denkbeeldige observator. Vervolgens bedenk je wat in deze situatie de juiste reactie zou zijn. Wat hoort een aardig mens hier te voelen? Wat zou een ander doen? Wat is sociaal wenselijk?
Je reageert dan niet meer vanuit je eigen ervaring, maar vanuit een beeld van hoe je zou moeten zijn. Als je dat vaak genoeg doet, kun je zelfs gaan geloven dat dit ook werkelijk is wat je voelt, terwijl je lichaam misschien allang iets anders aangaf.
Volgens mij zit daar een belangrijk verschil tussen je ware zelf en wat vaak het valse zelf wordt genoemd. Natuurlijk ben je letterlijk gezien allebei zelf. Niemand anders past zich voor jou aan. Ook dat doe jij zelf. Maar het verschil zit in waar het vandaan komt. Het ene ontstaat vanuit je eigen ervaring, het andere vanuit een beeld waaraan je probeert te voldoen.
Winnicott: het ware zelf en het valse zelf
Deze gedachte doet mij sterk denken aan de ideeën van Donald Winnicott. Hij beschreef het ware zelf als het deel van ons dat spontaan mag reageren op de wereld. Wanneer een kind voldoende ruimte krijgt om zichzelf te zijn, ontstaat het gevoel dat je eigen gevoelens, behoeften en impulsen er mogen zijn.
Maar als een kind zich voortdurend moet aanpassen aan de verwachtingen van de omgeving, kan er een zogenoemd vals zelf ontstaan. Dat valse zelf is niet nep of gespeeld. Het is juist een slimme manier om je aan te passen en relaties veilig te houden. Alleen kan het gebeuren dat je na verloop van tijd steeds minder contact hebt met wat je zelf eigenlijk voelt.
Voor mijn gevoel sluit dat mooi aan bij hoe ik naar het ware zelf kijk. Het gaat niet om een verborgen mystieke kern, maar om het serieus nemen van je eigen ervaring.
Waarom voelt het ware zelf soms zo bijzonder?
Toch wordt het begrip ware zelf ook vaak gebruikt voor iets heel anders. Mensen beschrijven soms een bijna mystieke ervaring waarin ze ineens voelen: dit ben ik echt. Alsof ze contact maken met een diepere laag van zichzelf of zelfs met iets dat groter is dan henzelf.
Ik denk dat zulke ervaringen heel echt kunnen zijn, maar ik denk niet dat ons gewone dagelijkse zelf daardoor minder echt wordt. Volgens mij gebeurt er iets anders.
Sommige delen van onszelf raken we onderweg kwijt. Misschien omdat er vroeger geen ruimte voor was. Omdat bepaalde gevoelens niet gespiegeld werden. Omdat bepaalde behoeften werden afgewezen. Of omdat eigenschappen niet welkom waren. Ze verdwijnen niet, maar je verliest het contact ermee.
Tot er iets gebeurt: in therapie, tijdens een wandeling in de natuur, tijdens meditatie, of in een ontmoeting waardoor je jezelf ineens weer herkent. Plotseling komt er iets terug waarvan je niet eens meer wist dat het bij je hoorde: een gevoel, een behoefte, een vorm van speelsheid, creativiteit, kracht of zachtheid. Dat kan ongelooflijk bijzonder voelen, alsof je eindelijk je ware zelf hebt gevonden.
Jung, Kohut en het terugvinden van jezelf
Als je meer van mijn blogs hebt gelezen, weet je dat ik graag werk vanuit een delenperspectief. Ik denk dat wij één geheel zijn dat uit meerdere delen bestaat. Sommige delen staan voortdurend op de voorgrond, terwijl andere jarenlang naar de achtergrond verdwijnen.
Wanneer zo’n vergeten deel weer terugkomt, kan dat voelen alsof het van buiten jezelf komt. Of alsof je contact maakt met iets hogers. Carl Jung beschreef hoe mensen tijdens het proces van individuatie steeds meer afgesplitste delen van zichzelf leren integreren. Dat proces kan diep ontroerend en soms zelfs mystiek aanvoelen, omdat je ervaart dat je weer completer wordt.
Ook Heinz Kohut legde veel nadruk op het belang van spiegeling. Wanneer belangrijke kanten van jezelf vroeger onvoldoende werden gezien of erkend, kunnen ze op de achtergrond raken. Als die later alsnog erkenning krijgen, kan dat voelen alsof je eindelijk thuiskomt bij jezelf.
Ik denk alleen niet dat dat teruggevonden deel méér jouw ware zelf is dan de delen die er al die tijd ook waren. Het voelt vooral zo bijzonder omdat het zolang afwezig leek. Eigenlijk net zoals wanneer je iets terugvindt waarvan je niet eens meer wist dat je het kwijt was.
| Denker | Ware zelf | Waarom raak je ervan verwijderd? | Hoe kom je weer dichter bij jezelf? |
|---|---|---|---|
| Donald Winnicott | Het ware zelf bestaat uit je spontane ervaring, gevoelens, behoeften en impulsen. Het is het gevoel dat je werkelijk leeft vanuit jezelf. | Wanneer je je als kind voortdurend moet aanpassen aan de verwachtingen van je omgeving, ontstaat een vals zelf: een beschermende manier van functioneren die relaties veilig houdt. | Door opnieuw ruimte te geven aan spontaniteit, spel, creativiteit en je eigen ervaring. |
| Carl Jung | Het Zelf is het geheel van de persoonlijkheid: bewust én onbewust. Het is de beweging naar heelheid. | Door identificatie met de persona (het sociale masker) en het afsplitsen van delen van jezelf, zoals de schaduw. | Via individuatie: het herkennen en integreren van afgesplitste delen, waardoor je steeds completer wordt. |
| Heinz Kohut | Een samenhangend en stabiel zelf dat zich veilig voelt om zichzelf te zijn. | Wanneer belangrijke behoeften onvoldoende worden gespiegeld of erkend, raakt het zelf kwetsbaar of gefragmenteerd. | Door empathische relaties waarin je jezelf alsnog gezien, begrepen en bevestigd voelt. |
| Carl Rogers | Het organisme weet van nature wat goed voor hem is. Authenticiteit ontstaat wanneer ervaring en zelfbeeld met elkaar overeenkomen (congruentie). | Door conditions of worth: het gevoel dat je alleen goed genoeg bent als je aan bepaalde voorwaarden voldoet. | Door onvoorwaardelijke acceptatie, empathie en opnieuw leren vertrouwen op je eigen ervaring. |
| Karen Horney | Het echte zelf is je natuurlijke potentieel en levendigheid. | Door een geïdealiseerd zelfbeeld na te streven om angst en onzekerheid te compenseren. | Door afstand te nemen van het ideaalbeeld en weer contact te maken met wie je werkelijk bent. |
Een reis naar heelwording
Volgens mij zit de magie daarom niet in dat ene teruggevonden deel. De magie zit in het moment waarop iets wat jarenlang op de achtergrond stond weer onderdeel mag worden van wie je bent. Het proces van heelwording.
Je bent niet pas jezelf op die bijzondere momenten. Je bent ook jezelf op een gewone dinsdagmiddag, wanneer je eerlijk durft te voelen wat er op dat moment werkelijk in je leeft.
Misschien is het ware zelf uiteindelijk helemaal geen verborgen kern die ergens diep in ons verstopt zit. Misschien is het gewoon het lef om steeds opnieuw contact te maken met je eigen ervaring, én de bereidheid om ook de vergeten stukken van jezelf weer welkom te heten wanneer ze zich aandienen.
